1) IMIONA

Tę część zamierzam poświęcić imionom litewskim – co wcale nie znaczy, że chodzi tu o imiona używane na Litwie. Jak wiemy, Litwa jest krajem wielu kultur, a każdy z żyjących na jej terytorium narodów wykorzystuje własne imiona. Często na podstawie imienia można wywnioskować przynależność narodową danej osoby, np. Jurgis, Gintaras, Arvydas, Aldona, Birutė, Giedrė będą Litwinami; Oleg(as), Aleksejus, Igor(is), Oksana, Olga będą prawdopodobnie należeć do grupy "rosyjskojęzycznej" (wcale nie muszą być to Rosjanie, lecz również np. Ukraińcy lub Białorusini, posługujący się na codzień językiem rosyjskim), natomiast Česlovas (Czesław), Mečislovas (Mieczysław), Agnieška (Agnieszka) mogą się okazać Polakami. Oczywiście jest wiele imion, na podstawie których trudno jest rozpoznać „przynależność narodową” nosiciela, np. Viktor(as), Eugenijus, Edita, Alicija, Kristina, Viktorija . Można jednak spokojnie przyjąć regułę, że Litwini rzadko nazywają swoje dzieci imionami międzynarodowymi, które upodobały sobie narody ościenne – skoro więc wśród Rosjan wiele jest osób o imionach Wiktor, Aleksander, Natalia, Julia, to wśród Litwinów te imiona są stosunkowo rzadkie.

Poniższe zestawienie imion nie jest wyczerpujące. Mało tego, wcale nie twierdzę, że uwzględniłem „najważniejsze” imiona - uwzględniłem akurat te, które zapadły mi w pamięci. Jeśli więc ktoś zauważy brak jakiegoś ważnego imienia – prosiłbym o kontakt.

Chciałem podzielić imiona ze względu na ich pochodzenie etymologiczne, szczególnie wyodrębniając imiona rdzennie litewskie. Tu natrafiła kosa na kamień: należy stwierdzić, że część imion powszechnie uważanych za rdzennie litewskie można by było uznać za formy zdrobniałe różnych imion międzynarodowych lub słowiańskich, np. Stasys (Staś, Stanisław), Kazys (Kazik, Kazimierz), Vincas (Wincenty), Vilius (Willi, Wilhelm), Jurgis (Jurek, Jerzy). Podobne zjawisko mamy w języku białoruskim, gdzie występują tradycyjnie takie imiona jak Jaś, Juraś, Aleś, Alesia, Wincuk – przy czym te formy funkcjonują jako oficjalne, niekoniecznie zdrobniałe. Moja hipoteza (niekoniecznie prawdziwa) jest taka, że wywodzi się to z ludowej tradycji tych narodów. Stanisław, Kazimierz, czy Wilhelm – to byli ci obcy, ci najeźdźcy, ci bogacze. Natomiast „swojak” powinien nazywać się po „swojsku”: Stasys, Kazys lub Vilius. Oczywiście nie twierdzę, że tak musiało być – jest to tylko przypuszczenie. W każdym razie imiona te wydzieliłem w osobnej kategorii.

a) imiona rdzennie litewskie

Są to imiona, które poza nielicznymi wyjątkami zwykle nie funkcjonują w innych językach. W niektórych przypadkach nawiązują one do historii (imiona historycznych przywódców litewskich, jak Kiejstut, Giedymin, Mendog), w innych do legend ludowych, a niekiedy po prostu do określonych słów. Niestety, nie wszystkie imiona jestem w stanie przetłumaczyć. Jeżeli możesz mi pomóc, proszę o kontakt.

Jeżeli odpowiednik polski jest ujęty w nawiasy, oznacza to, że imię to praktycznie nie istnieje w polskim użyciu.

Widzimy więc, że niektóre imiona całkiem częste u nas (Olgierd, Aldona, Witold) mają swoje źródło w języku litewskim. Tak na marginesie: imię Grażyna również pochodzi z języka litewskiego, od słowa gražus (piękny) . Do polszczyzny imię to najprawdopodobniej wprowadził Adam Mickiewicz. Trzeba jednak powiedzieć, że jest ono rzadko spotykane wśród rdzennych Litwinek.

b) imiona litewskie, najprawdopodobniej powstałe ze zdrobniałych form imion słowiańskich i międzynarodowych

Co do imienia Danuta – jest prawdopodobne, że pochodzi ono od popularnego na Zachodzie imienia Dana, z litewskim przyrostkiem zdrobnieniowym –utė. Nie mogę tego jednak udowodnić. Faktem jest, że imię to jest najbardziej popularne właśnie na Litwie i w Polsce.

c) imiona słowiańskie

Są to imiona wywodzące się z języków słowiańskich, najczęściej sąsiednich. Jak wspomniałem na początku, najczęściej można je spotkać u tych mieszkańców Litwy, którzy czują się przynależni do innej narodowości. Tym niemniej, wśród Litwinów również zdarzają się takie imiona.

d) imiona germańskie

Litwini zaczerpnęli niektóre imiona od Niemców i Skandynawów. Znacznie więcej imion germańskich można jednak spotkać u ich północnych sąsiadów, Łotyszy.

e) imiona międzynarodowe

Są to imiona spotykane w wielu językach, najczęściej wywodzące się z Biblii bądź Starożytnej Grecji i Rzymu. Niektóre z tych imion mogą być bardzo popularne, inne mniej. Bywają też takie, które się na tyle zadomowiły w języku litewskim, że Litwini sądzą, że są to ich rdzenne imiona (np. Aurelija). Cechą charakterystyczną poniższych imion jest to, że łatwo je „przełożyć” na inne języki.

Należy pamiętać, że niektóre imiona polskie mają wspólne źródło, np. Maciej i Mateusz (Maciej przywędrował ze wschodu jako Matwiej, gdyż tak na język rosyjski przetłumaczono ewangelistę Mateusza). Podobnie jest z Mikołajem i Michałem – obydwa imiona ma ją tylko jedną wersję w języku litewskim. Także imię Maria doczekało się w obu językach wielu odmian (Maryla, Mariola itp.)

W części gramatycznej napisałem, jak można zdrabniać rzeczowniki litewskie. Imiona można zdrabniać w ten sam sposób: do imion męskich można np. dodać przyrostek –(i)ukas, np. Kaziukas, Stasiukas, Viliukas, Jonukas, a do imion żeńskich przyrostek –ėlė, -utė lub -ytė, np. Ievutė, Ingutė, Aušrelė (Aušrytė). Jednak należy zauważyć, że Litwini nie tak często zdrabniają imiona, jak Słowianie. U nas się przyjęło, że np. Anna brzmi bardzo urzędowo, natomiast do znajomej zwrócimy się Aniu, lub nawet pani Aniu. Podobnie jest u Rosjan i Czechów – Grigorija każdy znajomy będzie nazywał Griszą, a Jaroslava z Czech – Jardą.

U Litwinów jest nieco inaczej – formy zdrobniałe, choć powszechnie występują np. w pieśniach ludowych, w dzisiejszych czasach wykorzystywane są przede wszystkim w rodzinie, szczególnie w odniesieniu do dzieci. Jeżeli chcemy się zwrócić do kogoś po przyjacielsku, wówczas najlepiej i najbezpieczniej jest wykorzystać formę wołacza, np. Jonai, Linai, Jurgi, Birute, Maryte, Aušra. Przypominam, że wołacz tworzymy za pomocą odpowiednich końcówek –ai, -i, -y, -au dla imion męskich, lub też zmieniając ė na e oraz przenosząc akcent z ostatniej sylaby na wcześniejszą dla imion żeńskich. Nawet jeśli zdecydujemy się na formę zdrobniałą, powinniśmy oprócz tego utworzyć odpowiednią formę wołacza – dla imion zdrobniałych zakończonych na –ukas wołacz tworzymy bez końcówki (np. Viliukas –Viliuk).

Z drugiej strony młodzież zwykle skraca (co nie oznacza, że zdrabnia) długie imiona. W ten sposób Daumantasa można nazywać Dauma, Kristinę - Krista, Virginiję – Virga, a Viktoriję – Vika.

Więcej informacji o imionach litewskich można znaleźć na stronie http://day.lt/vardai.

2) NAZWISKA LITEWSKIE

Wiele osób zwraca się do mnie z prośbą o przetłumaczenie własnego nazwiska, przypuszczalnie litewskiego. Na początku musimy sobie wyjaśnić jedną rzecz – przymiotnik litewski może zarówno odnosić się do całego obszaru byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, jak i też do dzisiejszej Litwy. Dlatego też wiele nazwisk „niby-litewskich” (z tej pierwszej kategorii) w rzeczywistości ma pochodzenie słowiańskie. Jest tak, przykładowo, ze wszystkimi nazwiskami zakończonymi na –owicz, -ewicz. Są to nazwiska bardzo popularne na ziemiach białoruskich i nie tylko, oznaczające z reguły czyjegoś potomka (np. Piotrowicz – syn Piotra, Abramowicz – syn Abrahama, Józefowicz – syn Józefa). Nazwiska te również są spotykane na Litwie, ale nie zmienia to faktu, że są to nazwiska słowiańskie.

Na Litwie dzisiaj można spotkać wiele nazwisk słowiańskich, mimo że są one napisane po litewsku: Vaicekauskas (Wojciechowski), Kalinauskas (Kalinowski), Stankevičius (Stankiewicz), Zaicevas (Zajcew). Ale też jest wiele nazwisk litewskich, występujących nie tylko na Litwie, ale i poza nią. Wśród znanych Polaków, mających nazwiska pochodzenia litewskiego, można wymienić: Wojtyła (Vaidila – pieśniarz), Giedroyć (Giedraitis – syn Giedriusa), Marczułajtis (Marčiulaitis – syn Marcina). Nazwisko litewskie ma także pewien minister rolnictwa za rządów Marcinkiewicza, który wsławił się pewną nadgorliwością, bynajmniej nie w rozwiązywaniu problemów polskich rolników: Jurgiel (Jurgelis – syn Jerzego). Widzimy więc, że także u nas nazwiska litewskie występują w formie „zamaskowanej”, spolszczonej.

Widzimy wśród nazwisk litewskich dwa ogólne trendy. Po pierwsze, wiele nazwisk określa potomków. Jest to dośc powszechne, także u wielu innych narodów (por. polskie nazwiska Jankowski, Tomaszewski , lub też angielskie Johnson, Thomson ). W tym celu wykorzystywane są przyrostki zdrobnień: -elis, -ėlis, -utis, -aitis, -ytis, -ūlis . Przykłady: Jurgelis, Petraitis, Jonaitis, Simonaitis, Grygutis, Vaičiulis, Stanulis. W ten sposób skądinąd znane u nas nazwisko Kargul (Kargulis, Kergulis) również ma swoje źródła w języku litewskim.

Do drugiej dużej grupy nazwisk można zaliczyć te, które określają poszczególne osoby ze względu na ich zawód, wygląd zewnętrzny, cechy charakteru (por. w języku polskim: Kołodziej, Kowalski, Cichocki ). Ponieważ w języku litewskim istnieje spora grupa rzeczowników określających osoby obu płci zakończonych żeńską końcówką –a , istnieje również wiele nazwisk tego typu, np. Venclova, Vaidila, Uzdila.

Do pozostałych częstych przyrostków w litewskich nazwiskach należy zaliczyć zwykłe przyrostki rzeczownikowe: -onis, -ūnas, -kus, -okas np. Jonušonis, Misiukonis, Grėbliūnas, Stoskeliūnas, Butkus. W tym kontekście zastanawiam się sam, czy np. popularne w Polsce nazwisko Stasiak nie jest pochodzenia litewskiego (Stasiokas).

Na zakończenie warto wspomnieć o tym, że nazwiska litewskie przyjmują osobne przyrostki dla kobiet zamężnych i niezamężnych. Więcej o tym w części gramatycznej.

Na końcu wtrącę swoje trzy grosze na temat pisowni nazwisk polskich (i nie tylko) na Litwie, gdyż jest to temat dość kontrowersyjny. Jeszcze parę lat temu wszystkie imiona i nazwiska pisano fonetycznie według zasad ortografii litewskiej, dodając litewskie końcówki. Dlatego też w prasie można było przeczytać Vaclavas Havelis, Helmutas Kolas, Bilas Klintonas, Tonis Bleras . Należy zauważyć, że podobne tendencje panują do dziś na Łotwie. O ile jednak na Łotwie nic się w tym względzie nie zmienia, to na Litwie – po wielu debatach – prasa od paru lat zaczyna oswajać czytelników z oryginalną pisownią obcojęzycznych nazwisk. Dzisiaj więc widzimy Gerhardas Schröderis, Lechas Kaczynskis, Jacques’as Chirac’as itp. Końcówki litewskie, jak widzimy, nie znikają, ale mają one znaczenie gramatyczne, gdyż bez nich nie można odmienić danego słowa.

Nazwiska obywateli litewskich od paru lat nie muszą mieć końcówki litewskiej. Dotyczy to przede wszystkim nazwisk rosyjskich i polskich. Iwanow więc nie musi się nazywać oficjalnie Ivanovas,wystaczy Ivanov. Podobnie pani Stankiewicz nie musi podpisywać się jako lub Stankevičienė (zależnie od stanu cywilnego), lecz jako Stankevič. Podobnie imiona własnym dzieciom można nadawać dowolne, jednak koniecznym warunkiem jest rozpoznanie płci (podobnie zresztą jak w Polsce). Imiona i nazwiska powinny być jednak pisane zgodnie z pisownią litewską – tj. Rosjanie nie mają możliwości oficjalnie używać cyrylicy, a Polacy muszą przekształcić literkę w na v oraz zestawienia sz, cz, rz na odpowiednie litery litewskie. Nie ma możliwości wykorzystywania typowych polskich liter, jak ą, ł, ż. Na pewno nie jest to rozwiązanie idealne. Argumenty za wprowadzeniem polskiej pisowni znamy wszyscy. Mocnym argumentem drugiej strony jest to, że każdy urzędnik powinien być w stanie przeczytać z dokumentu nazwisko danego obywatela, a w razie potrzeby np. wklepać je w komputer – gdyby wprowadzić polską pisownię, to trudno byłoby uniknąć wielu błędów przy przepisywaniu takich nazwisk jak Strzyżewski, gdyż nie można wymagać od każdego urzędnika na Litwie znajomości języka polskiego.

Oczywiście tak być nie musi – o tym świadczy choćby przykład wielu obywateli pochodzenia tureckiego, mieszkających w Niemczech. Jednak już w samej Polsce nie jest to takie oczywiste. Jeszcze do 2005 r. Litwini z Suwalszczyzny mogli swoje nazwiska pisać tylko po polsku, tj. Maksymowicz zamiast Maksimavičius, Wojczulis zamiast Vaičiulis, Makowski zamiast Makauskas. Te polskobrzmiące nazwiska nadano im (lub ich przodkom) jeszcze w czasach II Rzeczypospolitej albo jeszcze wcześniej. Podobnie jest z imionami – zwykle były one „tłumaczone” na polski. W ten sposób większość polskich Litwinów ma niejako podwójną tożsamość: z jednej strony litewską, która objawia się w nieformalnych relacjach międzyludzkich oraz w organizacjach litewskich, a z drugiej „polskobrzmiącą”, figurującą we wszelkich dokumentach urzędowych. Możliwa była oczywiście indywidualna sądowna zmiana nazwiska, jednak i tu było wiele przeszkód (opłaty, brak możliwości stosowania liter z alfabetu litewskiego) – tym niemniej niektórym osobom udało się przejść tę drogę. Dopiero od 2005 r. na podstawie nowej "Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym" Litwini z Suwalszczyzny oficjalnie i bez zbędnej biurokracji zmienić pisownię swego imienia i nazwiska na litewską. Cały czas jednak użycie liter nie występujących w alfabecie polskim nie zawsze jest możliwe.

Mamy więc trudną sytuację po obu stronach granicy. Do jej rozwiązania, moim zdaniem, potrzeba tylko dobrej woli – gdyż obecna technika komputerowa pozwala na łatwe wykorzystanie nie tylko wszelkich liter alfabetu łacińskiego, ale także na pisanie alfabetem greckim, cyrylickim, arabskim, hebrajskim. Na pewno ograniczenia techniczne nie są wytłumaczeniem. Dobrą wolę należy jednak wykazać po obu stronach, gdyż obecnie często jedynie dostrzega się problemy mniejszości polskiej na Litwie, całkowicie przemilczając sytuację Litwinów w Polsce.