Zanim przejdziemy do rzeczy, musimy sobie jedną rzecz wyjaśnić: istnieje bardzo dużo słów, które w obu językach brzmią podobnie. Nie musi to jednak zaraz znaczyć, że zostały dostały się one do jednego języka za pośrednictwem drugiego (wielu pewnie by już chciało myśleć, że Litwini wszystko przejęli od Polaków). Jest bowiem tak, że języki bałtyckie i słowiańskie stanowią wspólny pień grupy indoeuropejskiej - choć często pierwsze wrażenie jest inne (a zwykle tak jest, że Polacy po usłyszeniu paru zdań po litewsku konkludują z rozczarowaniem, że język ten jest zupełnie niepodobny ani do polskiego, ani nawet - sic! - do rosyjskiego).

Mamy więc wiele wspólnych słów, obecnych nie tylko w języku polskim i litewskim, lecz innych językach bałtyckich i słowiańskich. Oto parę przykładów.

• ręka - lit. ranka, łot. roka, ros. ruka, białorus. ruka, czes. ruka itp.
• zima - lit. žiema, łot. ziema, ros. zima, białorus. zima, czes. zima itp.
• ogórek - lit. agurkas, łot. gurķis, ros. oguriec, niem. Gurke itp.

Ponieważ powyższe słowa istnieją w wielu językach, nie można ich traktować jako zapożyczenia. Są to raczej odziedziczone słowa indoeuropejskie lub bałtosłowiańskie. Poświęcę im jednak ostatnią część niniejszego działu. Najpierw jednak przyjrzyjmy się „prawdziwym” zapożyczeniom:

ZAPOŻYCZENIA LITEWSKIE W JĘZYKU POLSKIM

Wiemy, że „dżentelmen” jest zapożyczeniem angielskim, „sztambuch” niemieckim, „garaż” francuskim... A jak wygląda zapożyczenie z języka litewskiego? Trzeba przyznać, że trudno jest znaleźć informacje na ten temat w opracowaniach polskich.W „Gramatyce języka polskiego” P. Bąka możemy się dowiedzieć o zapożyczeniach z języka węgierskiego, rumuńskiego, tureckiego, natomiast brak jest wzmianek na temat zapożyczeń litewskich. Nie znaczy to jednak, że nie ma w naszym języku słów pochodzenia litewskiego. Oto mała próbka:

• Sejm
  Nazwę tę nosi niższa izba parlamentu nie tylko w Polsce, lecz także na Litwie (Seimas) i na Łotwie (Saeima). Istnieje hipoteza, że słowo to zostało zapożyczone z języka litewskiego. Dawniejsza forma litewska tego słowa brzmiała najprawdopodobniej: sueima. Dzisiejszym odpowiednikiem byłoby słowo suėjimas (zejście się, schadzka, zgromadzenie). Na marginesie: sueiti oznacza schodzić się, a w 3. osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego czasownik ten ma brzmienie: sueina. Najprawdopodobniej stąd się wzięła nazwa miasta Sejny (po litewsku Seinai). Gwoli ścisłości należy dodać, że popularniejsza jest teza o słowiańskim rodowodzie sejmu, według której zostało ono utworzone na takiej samej zasadzie jak najem.
• 
  morga
  Nieco zdezaktualizowane słowo, oznaczające jednostkę powierzchni ziemi. Jedna morga ma ok. 0,56 hektaru. Nie jest jasne, czy słowo to pochodzi od litewskiego margas, czy od niemieckiego der Morgen (poranek).
• jantar
  Jest to alternatywne określenie bursztynu. Może ono pochodzić od bałtyckich słów: gintaras (po litewsku) oraz dzintars (po łotewsku), a już z pewnością jest z nimi spokrewnione. Występuje także w języku rosyjskim ( jantar’).
• rojsty
  Słowo to jest dziś rzadko używane w polszczyźnie, ale istnieje. Pochodzi ono od litewskiego raistai - mokradła, grzęzawiska.

Oczywiście znacznie więcej zapożyczeń litewskich można zauważyć w gwarze wileńskiej miejscowych Polaków. Z jednej strony mamy tam przyrostek zdrobnieniowy -uk (parsiuk - prosiak, Kaziuk - Kazik), która dokładnie odpowiada litewskiemu przyrostkowi -(i)ukas. Z drugiej strony mamy kalki tłumaczeniowe, jak np. rozwitać się - pożegnać się (Litwini mówią atsisveikinti - por. sveikintis - witać się. Także Białorusini mówią razwitacca i prywitacca).

ZAPOŻYCZENIA POLSKIE W DZISIEJSZYM JĘZYKU LITEWSKIM

Można byłoby pomyśleć, że skoro polszczyzna długo „królowała” w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, to dzisiejszy język litewski powinien obfitować w polonizmy. Tak też było jeszcze na początku XX wieku. Mało tego: w tym czasie ortografia litewska była w dużym stopniu oparta na polskiej (wykorzystywano litery w i ż, a także dwuznaki cz i sz). Jednakże później, a w szczególności po utworzeniu niepodległego państwa litewskiego zaczęto oczyszczać język ze slawizmów i zastępować słowami rodzimymi. Oto parę przykładów takich słów, dziś już raczej niespotykanych albo uważanych za niepoprawne: griekas (grzech, poprawnie: nuodemė), bagočius (bogacz, poprawnie: turtuolis), veselė (wesele, poprawnie: vestuvės), pliotkarkė (plotkarka, poprawnie: plepė, liežuvautoja), ale (poprawnie: bet).

Religia

Najwięcej polonizmów w dzisiejszym języku litewskim można znaleźć w sferze religijnej. Oto przykłady:

• rožančius (różaniec)
• krikštas (chrzest)
• kryžius (krzyż)
  Mimo że to słowo jest obecne także w języku czeskim, słowackim i białoruskim, można śmiało przypuszczać, że do języka litewskiego przedostało się ono za pośrednictwem polszczyzny.
• kunigas (ksiądz)
  Czy jest to zapożyczenie z języka polskiego? Cóż, tu odpowiedź jest bardziej skomplikowana. W językach skandynawskich kung, kong lub konung oznacza króla. Słowo to przejęli Łotysze (kungs), zmieniając jednak znaczenie - dla nich kungs to pan, a kundze to pani. Po litewsku kunigaikštis oznacza książę, a kunigas – ksiądz. Przyjrzyjmy się teraz polskiemu odpowiednikowi: książę jest wyrazem słowiańskim, odpowiadającym m.in. rosyjskiemu kniaź. Wydaje się, że dało ono również podstawę słowu ksiądz, oznaczającemu przedstawiciela duchowieństwa. Widzimy więc, że w obu językach ksiądz ma „dworski rodowód”. :)
  
  persižegnoti (przeżegnać się),
  žegnotis (żegnać się)
  Czasownik ten oznacza tylko i wyłącznie zrobienie znaku krzyża. Dla „pożegnań” zarezerwowane jest słowo atsisveikinti.
• Kalėdos (Boże Narodzenie)
  Słowo to pochodzi od polskiej kolędy.
• Velykos(Wielkanoc)
  Widoczne jest fonetyczne podobieństwo ze słowem wielki.
• klebonija (plebania),
• klebonas (pleban, proboszcz),
• koplyčia (kaplica),
• parapija (parafia),
• popiežius (papież),
• refrektorius (refrektarz),
• šventos mišios (msza święta),
• vyskupas (biskup),
  Wszystkie te słowa pochodzą z łaciny, ale nie ulega wątpliwości, że do języka litewskiego dostały się za pośrednictwem polszczyzny. Wskazuje na to ich podobieństwo fonetyczne.

A oto parę słów pochodzenia polskiego z innych dziedzin:

• ponas (pan), ponia (pani)
• stalas (stół)
  Słowo to przyszło albo z języka polskiego, albo rosyjskiego.
• pinigai (pieniądze)
  Ponieważ słowo to w ościennych językach słowiańskich (rosyjski, białoruski, ukraiński) brzmi zupełnie inaczej, należy wywnioskować, że Litwini te pieniądze „pożyczyli sobie” od Polaków. :) Podobne słowo istnieje w języku czeskim (peníze), słowackim (peniaze) i węgierskim (pénz).
• degtinė (gorzałka, wódka)
  Jest to kalka tłumaczeniowa z polskiego określenia gorzałka (woda, która grzeje). Określenie to przedostało się również do języka białoruskiego i ukraińskiego (hareuka, horilka).
• dėkoti (dziękować)
  Słowo to ma podobną postać w języku czeskim i słowackim, a także białoruskim i ukraińskim, jednakże Litwini najprawdpodobniej - wraz z Białorusinami - przejęli je z języka polskiego.
• atsiprašyti (przepraszać)
  Jest to swego rodzaju kalka tłumaczeniowa słowa przepraszać (dosł. wypraszać się, usprawiedliwiać się). We wszystkich innych językach narodów ościennych przeprosiny mają zwykle formę prośby o wybaczenie (ros. izwinitie, białorus. darujcie, łot. piedodiet).
• paprastas (prosty)
  Słowo to mogło powstać od polskiego wyrażenia po prostu.
• kulka
  Słowem tym Litwini określają tylko i wyłącznię kulę (lub kulkę) z pistoletu. W innych przypadkach wykorzystują własne słowo rutulys (np. Žemės rutulys – kula ziemska).

Nazwy miesięcy:

• liepa (lipiec)
• lapkritis (listopad)
  Słowa te stanowią kalkę tłumaczeniową: liepa - lipa, lapas - liść, kristi - padać.
• rugpjūtis (sierpień)
  Nieco bardziej kreatywne tłumaczenie: rugiai - żyto, pjauti - ciąć, kosić.

SŁOWA WSPÓLNE

Słowa te nazwałbym „bałto-słowiańskimi”, przychylając się tym samym do teorii o istnieniu wspólnego prajęzyka bałtosłowiańskiego.

CZASOWNIKI

būti - być (odmiana: esu - jestem, buvau - byłem, busiu - będę)
groti - grać
imti - wziąć (-jąć), np. priimti - przyjąć, atimti - odjąć itp.
sėti - siać
bėgti - biec, biegać (bėga - biega, biegnie)
sėsti - siadać
sėdėti - siedzieć
stoti - stanąć (stoju - staję, stoja - staje)
stovėti - stać (stoviu - stoję, stovi - stoi)
statyti - stawiać, budować (por. stateczny)
ganyti - paść (por. gonić)
vyti – wić (np. vytilizdą – wić gniazdo)
duoti - dać (parduoti - sprzedać)
gesinti - gasić
gesti - gasnąć
kloti - kłaść
glostyti - głaskać
melstis - modlić się
nešti - nieść
lėkti - lecieć
mirti - umierać
priminti - przypominać
piešti - pisać (różne znaczenia: piešti – rysować, pisać – rašyti)
minti - gnieść (por. miąć)
gyti - goić się
žinoti - znać, wiedzieć

PRZYMIOTNIKI

bėdnas - biedny
gyvas - żywy
lengvas - lekki
mielas, meilus - miły
saldus - słodki
sausas - suchy
silpnas - słaby
nuogas - nagi
sotus - syty
šventas - święty (por. łot. svēts ros. swiatoj - tylko w języku polskim i litewskim zachowała się samogłoska nosowa)
tylus - cichy

RZECZOWNIKI

Określanie czasu:

diena - dzień
naktis - noc
vakaras - wieczór
žiema - zima (łot. ziema, ros. zima, białorus. zima)

Części ciała:

akis - oko
ranka - ręka
(por. łot. roka, ros. ruka - jedynie w języku polskim i litewskim zachowała się „pseudonosowość” samogłoski).

galva - głowa
pirštas - palec
kelis - kolano
nosis - nos
širdis - serce
plaučiai - płuca
kraujas - krew

Inne przedmioty i określenia:

vanduo - woda
ugnis - ogień
vėjas - wiatr (por. formę wieje)
vėtra - wicher (por. wiatr)
klijai - klej
žvaigždė - gwiazda (por. łot. zvaigzne, ros. zwiezda)
ežeras - jezioro (por. łot. ezers, ros. oziero, białorus. woziera - warto zauważyć, że tylko w języku polskim i litewskim druga litera nie jest wymawiana jako miękkie z').
draugas - druh (w języku litewskim draugas oznacza przyjaciel)
šienas - siano
siena - ściana
malda - modlitwa
bažnyčia - kościół (por. bożnica, łot. bāznīca)
vartai - wrota, brama
šviesa - światło
tamsa - ciemność
žemė - ziemia (por. łot. zeme, ros. ziemlia, czes. země)
mįslė - myśl (różne znaczenia: mįslė - zagadka, myśl - mintis)

Zwierzęta:

žvėris - zwierzę (dzikie)
sakalas - sokół
katinas - kot
ragas - róg
karvė - krowa
asilas - osioł
vilkas - wilk

Owoce i warzywa:

slyva - śliwka
obuolys - jabłko
obelis - jabłoń
morkos - marchew
pomidoras - pomidor
kriaušė - gruszka


LICZEBNIKI I ZAIMKI

Znajdziesz je w odpowiednim dziale gramatycznym lub rozmówkowym. Wystarczy porównać polskie i litewskie liczebniki i zaimki, a znajdzie się wiele podobieństw.

Chyba na razie wystarczy... Takich słów można znaleźć znacznie więcej, co tylko świadczy o niespotykanej bliskości obu języków.